HTTP va HTTPS Protokollari (HTTP & HTTPS)

HTTP (HyperText Transfer Protocol) — ma’lumotlarni uzatish uchun mo’ljallangan amaliy qatlam protokoli bo’lib, dastlab faqat gipermatnli hujjatlarni (HTML) uzatish uchun yaratilgan bo’lsa-da, hozirgi kunda ixtiyoriy turdagi ixtiyoriy ma’lumotlarni (JSON, XML, tasvirlar, audio, video va binar fayllar) uzatishning asosiy vositasiga aylangan.

HTTP klassik Mijoz-Server (Client-Server) texnologiyasiga tayanadi:

Mijoz (Client): Ulanishni o’rnatadi va so’rov (Request) yuboradi;
Server: So’rovni qabul qilib, kerakli amallarni bajaradi va natijani javob (Response) ko’rinishida qaytaradi.

Shuningdek, HTTP boshqa ko’plab amaliy protokollar (SOAP, XML-RPC, WebDAV, REST API) uchun ishonchli “transport vositasi” sifatida ham xizmat qiladi.

1. HTTP Protokolining Asosiy Xususiyatlari

Resursga yo’naltirilganlik: HTTP’da har bir obyekt yoki ma’lumot URI (Uniform Resource Identifier) orqali ifodalanadi. Bu serverdagi aniq fayl yoki mavhum mantiqiy obyekt bo’lishi mumkin.
Resurslar ifodasi (Representation & Content Negotiation): Bitta resurs so’rov va javob sarlavhalari orqali turli formatlarda (masalan, JSON yoki XML, ingliz yoki o’zbek tilida, siqilgan yoki ochiq) taqdim etilishi mumkin.
Holatsizlik (Statelessness): HTTP protokoli o’tmishdagi so’rov va javoblar haqida hech qanday xotira saqlamaydi. Har bir so’rov-javob juftligi mutlaqo mustaqildir. Tizimda foydalanuvchi holatini (sessiyasini) eslab qolish uchun protokol ustiga qo’shimcha mexanizmlar — mijoz tomonida Cookie, server tomonida esa Session va Tokenlar kiritilgan.
Content-Type sarlavhasi (MIME Types): FTP kabi fayl protokollaridan farqli o’laroq, HTTP ma’lumot turini fayl kengaytmasi (.jpg, .json) orqali emas, balki Content-Type: application/json yoki text/html kabi sarlavha orqali aniq ko’rsatib beradi. Bu serverga turli parametrlarga ko’ra dinamik natija qaytarish imkonini yaratadi.

2. HTTP Xabarining Tuzilishi (HTTP Message Structure)

Har qanday HTTP xabari (so’rov yoki javob) qat’iy tartibda uzatiladigan 3 ta qismdan iborat:

1. Boshlang’ich Qator (Start Line)

So’rovning boshlang’ich qatori: Metod URI HTTP/Versiya
```
GET /wiki/HTTP HTTP/1.1
Host: uz.wikipedia.org
```
Server javobining boshlang’ich qatori: HTTP/Versiya StatusKodi Izoh
```
HTTP/1.1 200 OK
```

2. Sarlavhalar (HTTP Headers)

Sarlavhalar ikki nuqta bilan ajratilgan Nomi: Qiymati ko’rinishidagi satrlardir (RFC 822 standarti). Barcha sarlavhalar 4 ta asosiy guruhga bo’linadi:

General Headers (Umumiy): So’rovda ham, javobda ham uchrashi mumkin (Date, Cache-Control, Connection).
Request Headers (So’rov): Faqat mijoz so’rovida yuboriladi (User-Agent, Accept, Authorization, Cookie).
Response Headers (Javob): Faqat server javobida qaytariladi (Server, Set-Cookie, Location).
Entity Headers (Entiti): Xabar tanasining o’lchami va turini tavsiflaydi (Content-Type, Content-Length, Content-Encoding).

QA Muhandisi Uchun Muhim Sarlavhalar:

User-Agent: Brauzer, uning versiyasi, dvigateli va operatsion tizimi haqida ma’lumot beradi. Saytning moslashuvchan (responsive/mobile) dizaynini tekshirishda muhim.
Authorization / Cookie: Autentifikatsiya va ruxsatlarni tekshirish.
Cache-Control / ETag: Kesh holatini va yangilanishlarni aniqlash.
Maxsus sarlavhalar: Standart bo’lmagan sarlavhalar an’anaga ko’ra X- prefiksi bilan boshlanadi (masalan, X-Request-ID, X-Powered-By).

3. Xabar Tanasi (Message Body / Payload)

Xabar tanasi sarlavhalardan keyin bitta bo’sh qator bilan ajratiladi va unda haqiqiy ma’lumotlar (HTML matni, JSON obyekt, rasm fayli) uzatiladi.

So’rovda tana bo’lishi: POST, PUT, PATCH metodlarida ma’lumot jo’natilganda mavjud bo’ladi. Content-Length yoki Transfer-Encoding: chunked orqali uning o’lchami bildiriladi.
Javobda tana bo’lmasligi qoidalari: Barcha HEAD so’rovlarining javoblarida, shuningdek 1xx (Axborot), 204 No Content va 304 Not Modified status kodlarida javob tanasi hech qachon bo’lmaydi.

3. HTTP Metodlari (HTTP Methods & CRUD)

HTTP metodlari katta harflar bilan yoziladigan va resurs ustida qanday amal bajarilishini bildiruvchi harakatlardir. Ular ma’lumotlar bazasidagi CRUD operatsiyalariga to’liq mos keladi:

Metod	Vazifasi	CRUD mosligi	Idempotentmi?	Xavfsizmi (Safe)?
GET	Resurs ma’lumotlarini olish	Read	Ha	Ha
POST	Yangi resurs yaratish yoki ma’lumot jo’natish	Create	Yo’q	Yo’q
PUT	Resursni to’liq almashtirish / yaratish	Update / Replace	Ha	Yo’q
PATCH	Resursning bir qismini o’zgartirish	Partial Update	Yo’q / Ha	Yo’q
DELETE	Ko’rsatilgan resursni o’chirish	Delete	Ha	Yo’q
HEAD	Faqat sarlavhalarni olish (Tanasiz GET)	Read metadata	Ha	Ha
OPTIONS	Server/resurs qo’llab-quvvatlaydigan metodlarni bilish	Metadata	Ha	Ha
TRACE	So’rov yo’lidagi o’zgarishlarni tekshirish (Loop-back)	Diagnostics	Ha	Ha

Idempotentlik nima?
Metod bir marta bajariladimi yoki bir xil parametrlar bilan 10 marta takroran bajariladimi — serverdagi yakuniy natija bir xil bo’lib qolsa, bu amal idempotent deyiladi.

GET, PUT, DELETE — idempotent metodlar.
POST esa idempotent emas (masalan, sahifani yangilaganda bitta to’lov yoki sharh bir necha bor qayta yuborilishi mumkin).

GET va POST Metodlari O’rtasidagi Asosiy Farqlar

Parametrlarning joylashuvi: GET so’rovida barcha parametrlar ochiq holda URL qatorida uzatiladi; POST so’rovida esa xabar tanasida (Body) yashirin yuboriladi.
Hajm cheklovi: GET so’rovi URL uzunligi bilan cheklangan (odatda maksimal 2048 belgi); POST so’rovida esa katta fayllar va gigabaytlab ma’lumotlarni uzatish mumkin.
Keshlanish va xatcho’p (Bookmark): GET so’rovi brauzer tarixida saqlanadi, xatcho’pga qo’shiladi va keshlanadi. POST esa hech qachon keshlanmaydi.
Xavfsizlik: Parollar, to’lov kartalari kabi maxfiy ma’lumotlarni GET orqali uzatish mutlaqo xavfsizlikka ziddir.

4. HTTP Status Kodlari (Status Codes)

Status kodi server javobining dastlabki qatorida keluvchi 3 xonali son bo’lib, mijozga so’rov natijasi haqida darhol axborot beradi:

1. `1xx` — Axborot Kodlari (Informational)

So’rov qabul qilingan va jarayon davom etayotganini bildiradi (100 Continue, 101 Switching Protocols).

2. `2xx` — Muvaffaqiyat (Success)

200 OK: So’rov muvaffaqiyatli bajarildi va ma’lumot qaytarildi.
201 Created: So’rov natijasida yangi resurs yaratildi (odatda POST/PUT ga javob, Location sarlavhasida yangi manzil ko’rsatiladi).
204 No Content: So’rov muvaffaqiyatli bajarildi, ammo javobda qaytariladigan tana (body) mavjud emas (masalan, DELETE amali).

3. `3xx` — Qayta Yo’naltirish (Redirection)

301 Moved Permanently: Sahifa butunlay yangi manzilga ko’chirilgan (SEO va qidiruv tizimlari yangi manzilni eslab qoladi).
302 Found / 307 Temporary Redirect: Vaqtinchalik qayta yo’naltirish.
304 Not Modified: Resurs keshda mavjud va oxirgi so’rovdan beri o’zgarmagan (trafikni tejaydi).

4. `4xx` — Mijoz Xatolari (Client Error)

400 Bad Request: So’rov sintaksisi noto’g’ri (masalan, noto’g’ri JSON shakli).
401 Unauthorized: Autentifikatsiyadan o’tilmagan (login/parol yoki Token talab qilinadi).
403 Forbidden: Foydalanuvchi tizimga kirgan, ammo bu resursga kirish huquqi yetarli emas.
404 Not Found: So’ralgan sahifa yoki resurs serverda topilmadi. (Nega bu server emas, mijoz xatosi? Chunki server to’g’ri ishlamoqda, lekin mijoz noto’g’ri manzilga murojaat qilgan).
405 Method Not Allowed: Ushbu manzil uchun ushbu metod (masalan, POST o’rniga GET) ruxsat etilmagan.

5. `5xx` — Server Xatolari (Server Error)

500 Internal Server Error: Server kodi ichida kutilmagan ichki nosozlik (xato ushlanmagan - unhandled exception).
501 Not Implemented: Server bu metodni qo’llab-quvvatlamaydi. (Eslatma: barcha serverlar kamida GET va HEAD metodlarini qo’llab-quvvatlashi shart, ular uchun 501 qaytishi mumkin emas).
502 Bad Gateway: Proksi yoki API Gateway orqa fondagi servisdan noto’g’ri javob oldi.
503 Service Unavailable: Server haddan tashqari yuklama ostida yoki texnik ta’mirlash rejimida.
504 Gateway Timeout: Proksi orqa fondagi server javobini kutib turaverib, vaqt chegarasidan (timeout) oshib ketdi.

5. HTTP Protokollari Evolyutsiyasi: HTTP/1.1, HTTP/2 va HTTP/3 (QUIC)

Tarmoq texnologiyalarining rivojlanishi natijasida protokol bir necha avloddan o’tdi:

HTTP/2 va HTTP/3 Arxitektura Qiyosi

Quyidagi chizmada HTTP/2 (TCP asosidagi) va HTTP/3 (QUIC va UDP asosidagi) arxitektura qatlamlari solishtirilgan:

Nega TCP O’rniga QUIC va UDP Tanlandi?

TCP Handshake kechikishi: TCP ulanish o’rnatish uchun kamida 1–2 RTT (Round Trip Time) vaqt oladi. Uzoq masofalarda bu 100-200 millisekund kechikishga sabab bo’ladi. QUIC esa 0-RTT (avval bog’langan serverga darhol birinchi paketdayoq ma’lumot yuborish) imkonini beradi.
Head-of-Line (HoL) Blocking: TCP barcha oqimlarni bitta ketma-ketlik deb biladi. Agar sahifadagi 50 ta elementdan bittasining paketi yo’qolsa, qolgan 49 ta fayl to’xtab turishga majbur. QUIC har bir oqimni mustaqil boshqaradi — bitta resursning kechikishi boshqalarga ta’sir qilmaydi.
Nega UDP? Yangi transport protokolini butun dunyo routerlari va firewall’lariga tanitish o’nlab yillar talab qilgan bo’lardi. Shuning uchun QUIC allaqachon barcha tarmoq uskunalarida ishlaydigan UDP ustiga qurildi, lekin uning ichida TCP kabi ishonchlilik va qayta yuborish mexanizmlari to’liq joriy etildi.

6. HTTPS (HyperText Transfer Protocol Secure)

Oddiy HTTP ma’lumotlarni ochiq matn (Clear Text) ko’rinishida uzatadi. Ommaviy Wi-Fi tarmoqlarida yoki oraliq marshrutizatorlarda tajovuzkorlar ushbu ma’lumotlarni osongina o’g’irlashi (Sniffing yoki Man-in-the-Middle — MitM hujumlari) mumkin.

HTTPS — bu xavfsiz transport qatlami (TLS / SSL) ustida ishlaydigan oddiy HTTP bo’lib, barcha ma’lumotlarni shifrlangan holda uzatadi:

Standart port: 443 (oddiy HTTP esa 80 portdan foydalanadi).

HTTPS Xavfsizlik Tamoyillari:

Gibrid Shifrlash: Boshlanishida asimmetrik shifrlash (ochiq va yopiq kalitlar) orqali umumiy maxfiy kalit kelishib olinadi. So’ngra ma’lumotlar o’ta tezkor simmetrik shifrlash (128 yoki 256-bitli kalitlar) orqali almashiniladi.
Server Identifikatsiyasi: Server o’zining rasmiy raqamli sertifikatini taqdim etadi. Sertifikatda domen nomi va uni tasdiqlagan sertifikatlash markazi (CA — Certificate Authority) ko’rsatiladi. Agar sertifikat muddati o’tgan yoki soxta bo’lsa, brauzer darhol ogohlantirish beradi.
Ikki Tomonlama Autentifikatsiya (mTLS): Yuqori darajadagi xavfsizlik talab etiladigan bank yoki B2B API tizimlarida server ham mijozdan uning shaxsiy sertifikatini talab qilishi mumkin.
SNI (Server Name Indication): Bitta umumiy IP-manzilga ega serverda bir nechta turli domenlar uchun alohida-alohida SSL/TLS sertifikatlarini to’g’ri ulash imkonini beruvchi TLS kengaytmasidir.