Salbiy sinov (Negative Testing)

Salbiy sinov (Negative Testing) — bu dasturiy ta’minotga kutilmagan, noto’g’ri, yaroqsiz (invalid) yoki chegaradan tashqari ma’lumotlar kiritilganda tizim o’zini qanday tutishini tekshirishga qaratilgan sinov usulidir.

Ushbu sinov dasturning qulab tushmasligini (Crash bo’lmaslik), xatoliklarni to’g’ri qayta ishlashini va foydalanuvchiga tushunarli xabar berishini kafolatlaydi. Shuningdek, u Failure Testing yoki Error Path Testing deb ham nomlanadi.

Ijobiy va Salbiy sinovning taqqoslanishi

Xususiyat	Ijobiy sinov (Positive Testing)	Salbiy sinov (Negative Testing)
Kiritiladigan ma’lumot	Yaroqli va to’g’ri (Valid) ma’lumotlar	Yaroqsiz va noto’g’ri (Invalid) ma’lumotlar
Asosiy maqsad	Dastur talab bo’yicha to’g’ri ishlashini tekshirish	Noto’g’ri sharoitda tizim qulamasligini tekshirish
Kutilayotgan natija	Muvaffaqiyatli bajarilish (Success path)	To’g’ri xatolik xabari (Graceful error handling)
Ketma-ketlik	Har doim birinchi bo’lib bajariladi	Ijobiy sinov muvaffaqiyatli o’tgach bajariladi

Salbiy sinov nima uchun kerak?

Foydalanuvchilarning insoniy xatolari: Foydalanuvchilar har doim ham ma’lumotlarni yo’riqnomaga muvofiq kiritmaydi (masalan, raqam o’rniga harf yozish, maydonni bo’sh qoldirish).
Xavfsizlik tahdidlari: Tajovuzkorlar tizimni buzish uchun maxsus zararli kodlar (SQL Injection, XSS skriptlari) kiritishga urinishadi. Salbiy sinov bu kabi zaifliklarni fosh qiladi.
Ma’lumotlar butunligi (Data Integrity): Noto’g’ri formatdagi ma’lumotlar bazaga kirib ketib, boshqa jadvallarni buzib yuborishining oldi olinadi.

Salbiy test holatlari toifalari (Negative Test Case Categories)

Salbiy testlarni tuzishda quyidagi asosiy ssenariylar qo’llaniladi:

Chegaraviy qiymatlar sinovi (Data Bounds Test):
Maydon uchun belgilangan minimal va maksimal qiymatlardan tashqaridagi sonlar bilan tekshirish (masalan, yosh maydoniga -5 yoki 200 kiritish).
Maydon hajmi sinovi (Field Size Test):
Maksimal belgilar soni cheklovini tekshirish (masalan, parol maydoni maksimum 20 belgi bo’lsa, 100 ta belgi yozib ko’rish).
Majburiy maydonlar sinovi (Required / Mandatory Data Entry):
Ro’yxatdan o’tishda yulduzcha (*) bilan belgilangan muhim maydonlarni bo’sh qoldirib yuborishga urinish.
Ma’lumotlar turi mosligi (Data Type Mismatch):
Faqat matn qabul qiladigan maydonga sonlar kiritish yoki telefon raqami maydoniga harflar kiritish.
Qo’shtirnoq va maxsus belgilar (Special Characters / SQL Injection):
Matn maydonlariga bittalik qo’shtirnoq ('), <script> teglari yoki SQL buyruqlari kiritib tizim reaksiyasini tekshirish.
Veb sessiya sinovi (Web Session Testing):
Tizimga kirmasdan (Login qilmasdan) to’g’ridan-to’g’ri ichki yopiq sahifa URL manziliga (masalan, /admin/dashboard) kirishga urinish.

Amaliy misollar

Maydon	Ijobiy kiritish (Valid)	Salbiy kiritish (Invalid)	Kutilayotgan javob
Ism	`Ali Valiyev`	`123456` yoki `<script>`	“Ism faqat harflardan iborat bo’lishi kerak”
Telefon	`+998901234567`	`salom998`	“Telefon raqami noto’g’ri kiritildi”
Elektron pochta	`test@example.com`	`test.com` yoki `@misol`	“Yaroqli email manzilini kiriting”
Tug’ilgan sana	`15/05/1995`	`32/13/2026`	“Mavjud bo’lmagan sana kiritildi”
Fayl yuklash (Rasm)	`avatar.png` (2 MB)	`virus.exe` yoki fayl hajmi > 50 MB	“Faqat JPG, PNG formatidagi fayllar qabul qilinadi”

Salbiy sinovning afzalliklari va qiyinchiliklari

Afzalliklari:

Tizimning mustahkamligini (Robustness) sezilarli darajada oshiradi.
Kiberxavfsizlik zaifliklarini jonli efirga chiqmasdan avval bartaraf qiladi.
Foydalanuvchilarning tushunarsiz xatolar sababli tizimni tark etishini kamaytiradi.

Qiyinchiliklari:

Cheksiz sonli salbiy ssenariylar mavjud bo’lgani uchun barcha variantlarni qamrab olish ko’p vaqt va xarajat talab qiladi.
Yaxshi salbiy testlarni yozish uchun QA muhandisidan “buzg’unchi” ijodiy tafakkur va chuqur bilim talab qilinadi.

Qoida: Avvalo Ijobiy sinovni (Positive Testing) bajaring. Agar tizim kutilgan to’g’ri oqimda ishlamasa, salbiy sinovni boshlashdan ma’no yo’q. Dastur to’g’ri ishlashi tasdiqlangach, uni sindirishga qaratilgan salbiy sinovlarga o’tiladi.