Veb-Servislar (Web Services — WS)

Veb-servis (Web Service) — standartlashtirilgan interfeyslarga ega bo’lgan, tarmoqda unikal URL manzil orqali identifikatsiya qilinuvchi dasturiy tizimdir. Veb-servislar maxsus protokollar (SOAP, XML-RPC, gRPC) yoki me’moriy qoidalar (REST) orqali boshqa ilovalar bilan xabarlar almashadi hamda Servisga Yo’naltirilgan Arxitekturaning (SOA) asosiy modulli birligi hisoblanadi.

Internetdagi turli tizimlar bir-biridan tubdan farq qiladi: biri Java’da Linux serverida ishlasa, ikkinchisi C#‘da Windows’da, uchinchisi esa Python yoki Go’da yozilgan. Veb-servislarning asosiy vazifasi — ana shu geterogen (turli xil dasturlash tillari, operatsion tizimlar va ma’lumotlar bazalariga ega) tizimlar o’rtasida umumiy standartlar orqali to’siqsiz ma’lumot almashinuvini ta’minlashdir.

1. Veb-Servis Arxitekturasi (Klassik Uchburchak Modeli)

Klassik veb-servislar arxitekturasi o’zaro hamkorlik qiluvchi 3 ta asosiy ishtirokchidan iborat:

Jarayonning 3 Bosqichi:

1. Nashr qilish (Publish): Xizmat ko’rsatuvchi (Service Provider) o’z servisini ishlab chiqqach, uning texnik shartnomasini (WSDL faylini) xizmatlar katalogida (Service Broker) ro’yxatdan o’tkazadi.
2. Qidirish (Find): Xizmat buyurtmachisi (Service Requester / Mijoz) o’z ilovasi uchun zarur bo’lgan xizmatni (masalan, ob-havo yoki to’lov shlyuzini) katalogdan qidirib topadi va uning WSDL spesifikatsiyasini import qiladi.
3. Bog’lanish va Chaqirish (Bind & Invoke): Buyurtmachi WSDL qoidalari asosida so’rov shakllantiradi va bevosita Xizmat ko’rsatuvchiga murojaat qilib, javob oladi.

2. Veb-Servis Standartlari va Protokollari

Tizimlararo integratsiyani ta’minlash uchun turli davrlarda quyidagi standartlar va protokollar shakllangan:

1. SOAP (Simple Object Access Protocol)

SOAP — bu butun boshli standartlar oilasi bo’lib, uning asosi SOAP + WSDL + UDDI uchligidan iborat:

• Xabarlar formati: Faqat qat’iy XML formatida uzatiladi.
• WSDL (Web Services Description Language): Servisning barcha metodlari, parametrlari va qaytaradigan tiplarini tavsiflovchi rasmiy XML shartnoma (kontrakt).
• Qo’llanilishi: Banklar, moliya tashkilotlari, davlat xizmatlari va yuqori darajadagi xavfsizlik (WS-Security, tranzaksiyalar yaxlitligi) talab qilinadigan korporativ tizimlarda.

2. REST (Representational State Transfer)

Bu alohida protokol emas, balki HTTP imkoniyatlaridan to’liq foydalanishga asoslangan me’moriy uslubdir:

• HTTP metodlari (GET, POST, PUT, DELETE) orqali CRUD operatsiyalarini bajaradi.
• Ma’lumotlarni ko’pincha yengil JSON formatida uzatadi.
• SOAP’ga nisbatan ancha sodda, tez va zamonaviy veb/mobil ilovalarda eng ko’p qo’llaniladi.

3. XML-RPC va JSON-RPC

• XML-RPC: Masofadagi funksiyani chaqirish (Remote Procedure Call) bo’yicha eng qadimgi protokollardan biri. SOAP aynan XML-RPC evolyutsiyasidan kelib chiqqan.
• JSON-RPC: XML-RPC’ning zamonaviy va yengil analogi bo’lib, ma’lumotlar JSON orqali uzatiladi.

4. gRPC (Google Remote Procedure Call)

Google tomonidan ishlab chiqilgan zamonaviy yuqori unumdorlikka ega protokol:

• HTTP/2 transportidan foydalanadi.
• Ma’lumotlarni matn (JSON/XML) emas, balki Protocol Buffers (Protobuf) orqali siqilgan binar shaklda uzatadi.
• Ichki mikroservislar o’rtasida o’ta tezkor muloqot qilish uchun ideal tanlov.

5. GraphQL

Facebook tomonidan yaratilgan so’rov tili bo’lib, mijozga serverdan faqat o’ziga zarur bo’lgan aniq maydonlarni (fields) so’rab olish imkonini beradi (ortiqcha ma’lumot yuklanishining oldini oladi).

3. Protokollar Taqqoslovi

4. “Servis” (Mikroservis) va “Server” O’rtasidagi Farq

IT sohasida bu ikki tushunchani adashtirmaslik juda muhim:

• Servis (Service / Microservice): Muayyan bitta funksiyani bajaruvchi, aniq tarmoq manzilida (URL) joylashgan va standart interfeysga (API) ega bo’lgan dasturdir (masalan, “Valyuta kurslarini hisoblash servisi” yoki “SMS jo’natish servisi”).
• Server: Dasturlar va servislar ishga tushiriladigan hisoblash mashinasidir:
  • Bitta jismoniy serverda virtual mashinalar orqali minglab turli veb-servislar ishlashi mumkin.
  • Aksincha, bitta yirik veb-servis yuqori yuklamani ko’tarish uchun bir vaqtning o’zida yuzlab serverlarga taqsimlangan (cluster) bo’lishi ham mumkin.

5. QA Muhandisi Uchun Veb-Servislarni Sinash (Testing Checklist)

Veb-servislarni sinash (API testing) QA muhandisining eng muhim kundalik vazifalaridan biridir:

1. WSDL va OpenAPI/Swagger Shartnomasini Tekshirish:
   • So’rov parametrlari, majburiy maydonlar (required fields) va ma’lumotlar tiplari shartnomaga to’liq mos kelishini tekshirish.
2. Vositalar:
   • SOAP servislarni sinash uchun: SoapUI;
   • REST va GraphQL servislarni sinash uchun: Postman, Insomnia, cURL;
   • gRPC servislarni sinash uchun: BloomRPC, Postman gRPC.
3. Chegaraviy va Manfiy Sinovlar (Negative Testing):
   • Noto’g’ri shakllangan XML/JSON jo’natilganda servis to’g’ri xatolik kodi (400 Bad Request yoki SOAP Fault) qaytaryaptimi?
4. Xavfsizlik va Autentifikatsiya:
   • Tokenlar (JWT), API kalitlari va ruxsatlar (Role-based access) to’g’ri tekshirilayotganiga ishonch hosil qilish.